Een individuele levensverzekering is een veelgebruikt instrument in het kader van vermogensplanning. De verzekeringnemer is diegene die de polis afsluit, de premies betaalt en de begunstigde aanduidt. Hij/zij doet dit vaak met begiftigingsinzicht.

Een belangrijk aspect is de fiscaliteit van de uitkering van dergelijke verzekeringspolis bij een overlijden in het Vlaams Gewest.

In die gevallen waar geen begunstigde wordt aangeduid, keert de verzekering uit aan de nalatenschap van de verzekeringnemer en vallen we terug op de algemene principes van het wettelijk erfrecht en de erfbelasting.  

Deze bijdrage heeft evenwel betrekking op levensverzekeringen waarbij de verzekeringnemer daadwerkelijk een begunstigde heeft aangeduid en die tot uitkering komen op het ogenblik van overlijden. Wanneer het kapitaal van dergelijke individuele levensverzekering wordt uitgekeerd aan de aangeduide begunstigde, kwalificeert de uitkering als een fictief legaat en wordt deze onderworpen aan erfbelasting op grond van artikel 2.7.1.0.6 VCF.

Twee situaties ontsnappen aan deze kwalificatie:

• De Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF) voorziet een aantal uitdrukkelijke uitzonderingen op de heffing van erfbelasting. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer het kapitaal van een groepsverzekering gefinancierd met werkgeversbijdragen wordt uitgekeerd aan de langstlevende echtgeno(o)t(e) of aan kinderen jonger dan 21 jaar;
• Ook wanneer de uitkering het karakter heeft van een tegenprestatie eerder dan een vrijgevigheid – zoals bij een uitvaartverzekering, waarbij de uitkering toekomt aan de begrafenisondernemer als vergoeding voor zijn diensten – is er evenmin erfbelasting verschuldigd.

De taxatie van levensverzekering die tot uitkering komen op het ogenblik van overlijden

1. De erflater (of diens/haar echtgeno(o)t(e)) is verzekeringnemer

A. De erflater sluit de polis af op eigen hoofd ten behoeve van een derde (AAB-polis).

Als de erflater zowel de verzekeringnemer als verzekerde is, wordt de uitkering aan de begunstigden in principe volledig belast, ongeacht of een gehuwde verzekeringnemer eigen dan wel gemeenschappelijke gelden heeft aangewend ter financiering van de polis.

Een moeder die een contract afsluit waarbij zijzelf de verzekerde is en haar kinderen als begunstigden worden aangesteld (AAB-polis, een zogenaamd beding ten behoeve van een derde), zorgt er zo voor dat, ongeacht haar huwelijksstelsel, haar kinderen bij haar overlijden erfbelasting verschuldigd zijn op het volledige kapitaal dat wordt uitbetaald.

De impact van het huwelijksvermogensstelsel op de fiscaliteit.

Het is complexer wanneer de levensverzekering werd afgesloten teneinde echtgenoten onderling te begunstigen. Als de erflater gehuwd is onder een gemeenschapsstelsel en de langstlevende echtgenoot als begunstigde wordt aangeduid, dan varieert de belastbare grondslag naar gelang wie de premies financierde:

B. De erflater sluit de polis af op andermans hoofd ten behoeve van zichzelf (ABA-polis).

De algemene regel is dat de uitkering van dergelijke polis onbelast is.

Stel dat de verzekeringsnemer een polis afsluit op het hoofd van haar samenwonende partner of van de echtgenoot met wie ze gehuwd is onder scheiding van goederen (verzekerde) met zichzelf als begunstigde, dan zal de uitkering bij het overlijden van de partner, aldus vrij van erfbelasting toekomen aan de verzekeringsnemer.

Wanneer de langstlevende echtgenoot echter gehuwd is onder een gemeenschapsstelsel en zelf de polis afsloot op het hoofd van de erflater, met zichzelf als begunstigde (een ABA-polis, een zogenaamd beding ten behoeve van zichzelf), zal een dergelijke ABA-polis wel belast worden. Ook dan bepaalt de premiefinanciering de belastbare grondslag volgens bovenvermelde tabel.

2. De verzekeringsnemer is een derde

Sluit niet de erflater, maar een derde – dus iemand anders dan de erflater of diens onder gemeenschapsstelsel gehuwde echtgenoot – het contract af, dan is er in de regel geen erfbelasting verschuldigd in de nalatenschap van de erflater. Dat verandert wanneer blijkt dat het begiftigingsinzicht in werkelijkheid niet bij die derde-verzekeringnemer lag, maar bij de erflater zelf.

Het schoolvoorbeeld hiervan is de polis die een vennootschap afsluit op het hoofd van haar bestuurder, met bijvoorbeeld diens kinderen als begunstigden. Omdat een vennootschap zelf geen begiftigingsinzicht kan hebben, wordt aangenomen dat dit inzicht uitging van de bestuurder. Bij diens overlijden wordt de uitkering dan ook volledig belast, precies zoals wanneer de bestuurder zelf de polis had afgesloten.

Werd in zo’n geval de langstlevende echtgenoot van de bestuurder als begunstigde aangeduid, en waren beide echtgenoten gehuwd onder het gemeenschapsstelsel, dan wordt slechts de helft van de uitkering belast. De redenering is dat de door de vennootschap betaalde premies kwalificeren als bezoldiging van de bestuurder, en bezoldigingen zijn onder een gemeenschapsstelsel steeds gemeenschappelijke aanwinsten.

Levensverzekering in de aangifte van nalatenschap: welk moment bepaalt de waarde?

Wie een levensverzekering moet opnemen in een aangifte van nalatenschap, botst al snel op een vraag die minder vanzelfsprekend is dan ze lijkt: op welk tijdstip moet de waarde van die verzekering worden bepaald?

Wanneer de levensverzekering effectief tot uitkering komt op het moment dat de erflater overlijdt, gelden de gewone waarderingsregels uit de Vlaamse Codex Fiscaliteit (artikelen 2.7.3.3.1 en 2.7.3.3.2 VCF). Die regels vertrekken steevast van de toestand op de dag van het overlijden zelf. Wat er nadien met de uitgekeerde som gebeurt – of ze uiteindelijk hoger of lager uitvalt dan de waarde op de overlijdensdatum – speelt voor de erfbelasting geen rol. De belastbare grondslag ligt op dat moment al vast.

Besluit

De fiscale behandeling van een individuele levensverzekering in de erfbelasting hangt dus nooit af van één enkel gegeven, maar van een samenspel van factoren: wie sloot het contract af, wie is begunstigde, onder welk huwelijksvermogensstelsel waren de echtgenoten gehuwd, en met welke gelden werden de premies gefinancierd. Elk van die elementen kan de belastbare grondslag drastisch doen verschuiven – van nul tot het volledige kapitaal. Bij het opzetten of evalueren van een levensverzekering binnen een vermogensplanning verdient dit onderscheid dan ook bijzondere aandacht.