Het Italiaanse erfrecht staat bekend om zijn strikte bescherming van reservataire erfgenamen, met name de echtgenoot en afstammelingen van de erflater. Deze erfgenamen hebben recht op een wettelijk beschermd minimumdeel van de nalatenschap (legittima), dat niet kan worden ontnomen door testamentaire beschikkingen of schenkingen bij leven.

Indien dit minimumdeel wordt geschonden, kunnen de reservataire erfgenamen een azione di riduzione instellen teneinde hun minimum erfdeel op te eisen (infra).  Deze regeling heeft in het verleden aanzienlijke gevolgen gehad voor de verhandelbaarheid van Italiaans vastgoed dat door de verkoper verkregen werd ingevolge een schenking. Met de inwerkingtreding van Artikel 44 van Wet 182/2025 heeft de Italiaanse wetgever hierin een wezenlijke koerswijziging aangebracht.

Situatie onder het oude recht

Wanneer Italiaans vastgoed via een schenking (donazione) wordt overgedragen, kunnen reservataire erfgenamen van de schenker – meestal kinderen of de echtgenoot – na het overlijden van de schenker stellen dat hun wettelijk minimumdeel (legittima) is geschonden.

Indien dat het geval is, kunnen zij een azione di riduzione instellen om de schenking aan te tasten, en vervolgens een azione di restituzione instellen om het geschonken goed terug te vorderen.

Cruciaal was dat deze vordering niet beperkt bleef tot de oorspronkelijke begiftigde, maar zich ook kon richten tegen latere kopers die het vastgoed te goeder trouw hadden aangekocht van de begiftigde, en zelfs indien zij marktconforme voorwaarden hadden bedongen.

Dit leidde tot grote terughoudendheid bij kopers en banken ten aanzien van investeringen in geschonken vastgoed en de nood aan kostbare en vaak verplichte verzekeringen.

De nieuwe regeling: bescherming van derden

Met de invoeging van Artikel 44 wordt dit systeem fundamenteel aangepast. De kernpunten van de nieuwe regeling zijn:

• Reservataire erfgenamen behouden hun recht op de legittima, maar
  kunnen het geschonken vastgoed niet langer revindiceren van een derde koper.
• De azione di riduzione wordt voortaan beperkt tot een geldvordering tegen:
  • de oorspronkelijke begiftigde, of
  • diens nalatenschap.
• Indien de begiftigde onvermogend is, blijft de erfgenaam een gewone (onverzekerde) schuldeiser. De verkoper blijft aldus buiten schot.

Een beperkte uitzondering geldt wanneer het vastgoed niet werd verkocht, maar opnieuw werd geschonken: ook dan blijft de vordering evenwel beperkt tot een geldsom, zonder aantasting van het eigendomsrecht van de latere verkrijger.

Overgangsrecht

Voor situaties waarin het overlijden plaatsvond vóór de inwerkingtreding van de wet, geldt een overgangsregeling. Reservataire erfgenamen dienen in dat geval binnen zes maanden een formele inschrijving (trascrizione) te laten registreren om hun aanspraak tegenover derden te vrijwaren.

Voor kopers blijft het dus aangewezen om, zeker bij recente overlijdens, het Italiaans vastgoedregister zorgvuldig te laten onderzoeken.

Praktische impact en aandachtspunten

Deze hervorming heeft belangrijke gevolgen voor zowel de vastgoedpraktijk als de vermogensplanning:

• Geschonken Italiaans vastgoed wordt aanzienlijk beter verhandelbaar.
• Het risico voor kopers en kredietverstrekkers wordt sterk gereduceerd.
• Schenkingen bij leven kunnen opnieuw als volwaardig planningsinstrument worden overwogen, zonder nood aan complexe omwegen.

Tegelijk blijft voorzichtigheid geboden: de reservataire aanspraken verdwijnen niet, maar verschuiven van een vordering in natura naar een geldelijke vordering. Een correcte afweging binnen internationale estate planning blijft essentieel.